Waarover men niet spreken kan, daarover moet men schrijven?1: Stefan Hertmans op de bank bij Ruth Joos

Wordt de psychoanalytische ruimte door analytici soms niet geclaimd als een van de erg zeldzaam geworden plekken waar nog echt geluisterd wordt? En waar je de tijd krijgt om het meest wezenlijke, het meest fundamentele van je zijn gezegd te krijgen? Welnu, ik vond onlangs nog zo'n plek. In een eenmalige, ongemeen boeiende «zitting» van vijf uur bij Ruth Joos2 (schrijver) en dichter Stefan Hertmans. Hertmans spreekt even eloquent als hij schrijft. Met een schijnbaar gemak en met grote elegantie walst hij dansend over en rond de grote thema's van het leven (en dus van de psychoanalyse). Een neerslag, zo lijkt het, van allicht zo'n veertig jaar zoeken en denken en schrijven over liefde, seksualiteit, lijden, afgunst, eenzaamheid, dood, over leegte, het transcendente gat en de gang naar spiritualiteit, over schoonheid en kunst, over (huids)kleur ook en over de waan van de dag, over zwakte, ademnood en taai doorgaan … Daarbij lijkt Hertmans zijn gedachten boven zijn eigen leven te laten uitstijgen, voorbij deze tijd, naar vroegere en ook in de toekomst nog opgesloten tijden. Dit gesproken interview naar het format van het Abécédaire van de Franse filosoof Gilles Deleuze3 leek hem spannender, meer verrassing belovend, dan een geschreven interview. En inderdaad wist Ruth Joos met haar spaarzame, zorgvuldig gekozen tussenkomsten — hier en daar een woord, een gedachte, een gevoel onderstrepend, een komma, een vraagteken plaatsend — de gedachtestroom van Hertmans nét even die onverwachte, niet geplande route te laten inslaan. Zoals een analyticus met zijn aanwezigheid de uit de ondergrondse humus opborrelende associatieketting van zijn analysant vooral niet wil verstoren, veeleer aanmoedigen, spiegelen, verdiepen.

Onder de M van meester vertelt Hertmans hoe hij als beginnend leraar «plat lag van bewondering en frustratie» voor een oudere collega: «Ik wilde dat kunnen, dat je het klaslokaal binnenkomt zonder voorbereiding en dat je zoveel weet en kent en dat met zoveel liefde d