Journeys and Pathways: Bespreking van: Thierry Bokanowski (2017). The analytical process — Journeys and pathways. London:  Karnac Books. ISBN 978 1 78220 448 0,  324 pp., € 33,85

Dit is een inhoudelijk breed georiënteerd boek waarbij in bloemrijk taalgebruik de ondertitel — Journeys and Pathways — de inhoud goed weerspiegelt. Het gaat namelijk minder om het psychoanalytisch proces in engere zin en meer over de psychoanalytische theorie en praktijk. Bokanowski blijkt een erudiet schrijver die put uit een ruim arsenaal van psychoanalytische theorieën inclusief in Nederland vaak minder bekende Franse auteurs. Hij gebruikt als equivalent voor het psychoanalytisch proces «the work conducted in psychoanalysis». Het psychoanalytisch proces valt moeilijk te definiëren en dat is conform de opvatting van Freud. Hoewel Freud het psychoanalytisch proces niet expliciet benoemt, spreekt hij wel over een proces van verandering dat is opgebouwd uit verschillende componenten, zoals vrij associëren, en het begrijpen, duiden en doorwerken van weerstand en overdracht. Freud benadrukt dat dit proces, eenmaal op gang gekomen, een eigen weg zoekt en een min of meer autonome route volgt onafhankelijk van de psychoanalyticus en in mindere mate van de analysant. Bokanowski sluit zich hierbij aan en probeert de ingredienten van dit autonome psychoanalytische proces, de «journeys and pathways», te ontrafelen.

De eerste hoofdstukken doet hij halfslachtige pogingen het «proces» scherper in beeld te krijgen. Hij vertrekt vanuit de etymologische betekenis van «pro-cedere» en «proces», waarin zowel voortgang en progressie maar ook een terugtrekkende en terugkerende beweging wordt gesuggereerd, wat in psychoanalytische zin refereert aan regressie. Toch lijkt een meerdimensionale benadering nodig om het psychoanalytisch proces te beschrijven met een soort van routebeschrijving voor de complexe reis van het analytische paar. «This travelling gives rise to journeys, itineraries, and crossings, and sometimes even the creation of new pathways which lead on to other access roads and networks, for the analysant, for the analyst and between the two of them» (p. 32). In deze aanspreke