P.C. Kuiper, de psychiater, de analyticus en de analysant

Pieter Cornelis Kuiper was in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een boegbeeld van de psychiatrie in Nederland. «Hij was de eerste hoogleraar psychiatrie in Nederland die niet alleen klassiek psychiater was, maar ook de psychoanalyse in het vak betrok», memoreerde zijn promovendus en collega Andries van Dantzig. «Zijn assistenten, de psychiaters in opleiding, werden ook psychoanalytisch geschoold. Voor die tijd betekende dat een enorme vernieuwing» (Brandt 2002). Met toegankelijke boeken als Neurosenleer en Hoofdsom der psychiatrie maakte Kuiper studenten vertrouwd met de psychoanalyse. «Het menselijk gedrag wordt doorkruist door zaken waar wij zelf geen weet van hebben, dat is de eenvoudigste definitie van het onbewuste, daar hoef je niet nodeloos geleerd over te doen. Wat belangrijk is in de psychoanalyse, moet in heldere, eenvoudige taal te verwoorden zijn», vond Kuiper (Sanders 1988). Ook Kuipers colleges in Paviljoen iii van het Amsterdamse Wilhelmina Gasthuis waren niet «nodeloos geleerd». Hij kon beeldend vertellen over seksualiteit, de neuroseleer en het negatieve oedipuscomplex, een van zijn favoriete onderwerpen. Voor veel studenten werd de psychiatrie door zijn verhalen een levensecht vak. Daarbij hielpen ook de indrukwekkende patiëntendemonstraties waaruit bleek hoe onmisbaar het menselijk contact voor Kuiper was. Hij luisterde begripvol naar het levensverhaal van de patiënt dat hij psychoanalytisch interpreteerde, in verband bracht met diens actuele situatie en daarbij aandacht toonde voor diens verdriet en lijden. «De begrijpende houding verlicht het schuldgevoel en bevrijdt iemand van zijn eenzaamheid», staat in de Hoofdsom der psychiatrie. Bij de interpretatie leunde hij als veel analytici in die tijd op de filosofie en de literatuur. Filosofen hadden hem net als bijvoorbeeld Shakespeare en Marcel Proust inzicht in het menselijk gedrag gegeven en over hun werk vertelde hij graag tijdens zijn colleges. Kuipers leven valt samen met een dee