Freud: «Een hoop vaders» — Over de tranen van Freud

In de slotscène van het toneelstuk Freud, geregisseerd door Ivo van Hove, staat Freud met zijn oudere vriend en collega-arts Breuer aan het graf van Freuds zojuist overleden vader. Freud vertelt Breuer dat hij hield van zijn vader, maar ook agressie voelde als hij hem zag. Dat verbaast Breuer: Jacob Freud was zo'n zachtmoedige man. Freud legt uit dat dat juist de agressie bij hem opriep, hij wilde een vader om zich tegen te verzetten en een die sterk genoeg was om dat te verdragen. Dit oedipaal verlangen kleurde de relatie met zijn vele leermeesters, in wie hij een tiran-vader zocht tegen wie hij zich wél kon verzetten. Samen kijken ze terug op de jaren waarin ze van elkaar verwijderd zijn geraakt. In Breuer verachtte Freud ook diens zwakte, op het moment dat deze terugschrok van de kracht van overdracht en tegenoverdracht. «Wat een hoop vaders», merkt Breuer op. Nu is Freud zijn eigen vader: «Alleen zal ik werken en ik zal mijn eigen rechter zijn en mijn enige getuige. Gelukkig gaan we uiteindelijk altijd dood», zo laat Van Hove zijn Freud afsluiten. Freud door ITA-ensemble & FC Bergman (september-oktober 2019) is de eerste opvoering ter wereld van Le scénario Freud: oorspronkelijk een filmscenario, in 1959 geschreven door Jean-Paul Sartre voor de Hollywood-regisseur John Huston. Huston wilde een film maken over een sleutelperiode in de carrière van Freud, de jaren 1885-1899, toen hij hypnose geleidelijk ging vervangen door psychoanalyse. Een film als een detective, met Freud als held. Maar Huston vond het script te dik, en Sartres Freud geen held in de Hollywoodtraditie. In de enscenering van Van Hove zien we ook allusies op film (bewegende beelden van het Wenen in de negentiende eeuw, thrillerachtig stroboscopisch licht dat de hypnosesessies begeleidt, de vertelling van de centrale psychoanalytische behandeling heeft de opbouw van een whodunit).

Het oedipusthema, over vaders en zonen, over rivaliteit, jaloezie, en uiteindelijk separatie en autonomie, vormt de spil