Ontvankelijkheid voor therapie bij de sensitief narcistische patiënt: Verslag van: AFT Studiedag «Het zelfbeeld en beeld van de ander — Negatief zelfbeeld: een obstakel in de therapie» [Amsterdam, 17 oktober 2019]

Nog geen dertig minuten nadat de inschrijving online opende, was de eerste affectfobietherapie (aft) studiedag al uitverkocht. Overdonderd door het succes opende Quin van Dam, psychoanalyticus-psychotherapeut, deze middag die ons leerde hoe aft-interventies kunnen helpen in de behandeling van patiënten met een negatief zelfbeeld, sensitief narcisme en een gebrek aan zelfcompassie.

Frans Schalkwijk, psychoanalyticus-psychotherapeut en sinds kort bijzonder hoogleraar gewetensontwikkeling aan de UvA, beet de spits af met een take home message: «het zelf» bestaat niet. We zijn steeds in verschillende zelftoestanden. In een behandeling vereisen deze verschillende zelftoestanden een andere aanpak van ons als therapeut. In de eerste twee levensjaren ontwikkelen we een blauwdruk van hoe we relaties ervaren, het «impliciete zelf» (self as agent). Het lichaam speelt een grote rol in het uitdrukken van emoties, aangezien daar in dit stadium nog geen woorden voor zijn. In dit stadium is emotieregulatie daarom van belang. Bij patiënten die in deze zelftoestand verkeren ontbreekt vaak het zelf troostend vermogen.

Vanaf het tweede levensjaar ontstaat het «subjectieve zelf» (self as subject). Peuters leren zich afgrenzen («Nee!») en ontwikkelen een autobiografisch geheugen. Een relationeel zelf ontwikkelt en in therapie gaat het over de interpersoonlijke relaties die binnen in de patiënt leven. Een behandeling richt zich vanuit deze fase vaak op rigiditeit en het niet verdragen van ambivalentie.

Pas enkele jaren later ontwikkelt «het reflectieve zelf» (self as object) waarmee een observerend ego ontstaat. Je kunt over jezelf na gaan denken. In therapie gaat het dan over het verdragen van schuld en schaamte.

De workshop van Anneke Smits (gz-psycholoog, klinisch psycholoog en psychotherapeut) en Marc Hamburger (psychoanalyticus-psychotherapeut) over sensitief narcisme liet menig therapeut geïnspireerd achter met tal van interventies. Een voor iedereen herkenbaar levendig voorbeeld van ee