Présence réelle — Lichamelijke aanwezigheid: Bespreking van: Rob van Gerwen (2018). Zullen we contact houden — Hoe we de geest uit ons wereldbeeld verwijderen. Utrecht:  Klement. ISBN 978 90 868 719 26,  256 pp., € 25,99

De titel van dit boek, Zullen we contact houden, verwijst naar de moderne internetcultuur waarin we met bijna iedereen in virtueel contact staan, maar intussen niet goed weten wat contact tussen mensen eigenlijk inhoudt of zou moeten inhouden. Het boek biedt een cultuurkritiek: wij vergeten het belang van de subjectieve ervaring, de tijd, de herinnering en de lichamelijke aanwezigheid. Het boek behelst een tijdskritiek, die vanwege de onderliggende antropologie ook van belang kan zijn voor de psychoanalyse. Het boek verscheen in het najaar van 2018, maar werd eerst nu, in 2021, de tijd van het «online bestaan», acuut actueel. Wat in 2018 een tendens was, zien we nu in de wereld om ons heen, in de anderhalvemetersamenleving, volledig gerealiseerd. In het boek heet het «online» dan ook het «nieuwe afwezig zijn». En nu wij nog veel sterker, en de ouderen onder ons geheel, op online zijn aangewezen, merken we aan den lijve dat deze vorm van niet-lichamelijk verkeer, van beeld-bellen en Skypen, de lichamelijke interactie niet kan vervangen (hoe nuttig deze vorm van communicatie ook kan zijn). Dit argument geldt ook, en wel in versterkte mate, voor de psychoanalyse. Lacan wees niet voor niets op het belang van de présence réelle, van de lichamelijke aanwezigheid van de psychoanalyticus (waarmee hij ook, ante datum, «online» vormen van psychoanalyse afwees). De psychoanalyticus moet «tieten hebben», zoals hij zei. Hoewel het boek niet over psychoanalyse gaat, is de inhoud ervan wel van direct belang voor de psychoanalyse, als theorie en therapie. Vreemd is dat overigens niet, omdat de schrijver sterk beïnvloed is door de Engelse filosoof Richard Wollheim (1923-2003), en diens psychoanalytisch geïnspireerde antropologie, samengevat in diens The thread of life (1984). «Een leven leiden» wordt, in de lijn van Wollheim, getypeerd als «het met regelmaat falen en overeind krabbelen uit chaotische situaties, tegen de achtergrond van figuren die we in ons verleden geïnternaliseerd