Grenzen en tijd: Bespreking van: Jos Dirkx (red.). (2019). Grenzen en grenzeloosheid — Psychoanalyse in een nieuwe tijd. Amsterdam:  Sjibbolet. ISBN 978 94 9111 043 6,  121 pp., € 17,50

Ik heb het boekje Grenzen en grenzeloosheid — Psychoanalyse in een nieuwe tijd gelezen tussen twee COVID-19-golven door, terwijl er volop werd gediscussieerd over de samenstelling van allerlei crisis- en adviescomités die de nationale veiligheidsraad moeten bijstaan bij het uitwerken van maatregelen om de pandemie in te perken. Steeds luider klinkt daarbij de roep om ook professionals uit de psychologie daarin een plaats te geven. Het inzicht groeit dat er vanuit onze sector een betekenisvolle bijdrage te leveren valt aan het maatschappelijk debat over prangende problemen, zoals de COVID-19-pandemie, maar ook andere. Dit boekje bundelt zeven artikelen die samen willen illustreren hoe de psychoanalytische theorie en praktijk zich tot de nieuwe tijd kunnen verhouden. Met dit belangwekkende uitgangspunt sluit het boek aan bij die van andere auteurs (onder anderen Verhaeghe) die reeds vanuit een psychoanalytische invalshoek een blik wierpen op enkele ontwikkelingen in onze huidige maatschappij. Er worden daarbij hoogst interessante vragen gesteld, zoals: op welke manier zou de psychoanalyse een tegenwicht vormen tegen het huidige hectische tempo dat doortrokken is van de ene versnelling na de andere en met een steeds toenemende digitalisering? De opdracht die dit boekje zichzelf geeft, wordt naar mijn idee door de verschillende auteurs op een nogal onderscheiden manier vormgegeven. Vooral de twee eerste hoofdstukken, die door Dirkx werden geschreven, werken deze vraagstelling uit. De andere hoofdstukken sluiten daar eerder van op afstand bij aan. Dirkx opent met een beschouwing over grenzen en waar en hoe ze getrokken kunnen worden. Hij doelt daarbij niet enkel op grenzen tussen landen, maar ook op morele grenzen, op grenzen tussen binnen- en buitenwereld. Het gaat dan om het subjectieve begrip en de verwerking van het opgenomen zijn in de wereld en daarin beïnvloed te worden door omgevingsfactoren die zich steeds indringender aandienen. De vraag of het wel mogelijk is