Vluchtelingen en de grenzen van de overdracht-tegenoverdracht: Reactie op: Themanummer Vluchtelingen. Tijdschrift voor Psychoanalyse en haar Toepassingen, 2020,  26(3).

Marc Hebbrecht, tot voor kort hoofdredacteur van dit Tijdschrift, vroeg mij te reageren op het Themanummer Vluchtelingen. Dat doe ik graag.

In het openingsartikel Veel wanhoop, een beetje hoop van Lili Philippe zien we een psychoanalytisch therapeut aan het werk met Z, een vrouw met een traumatische familieachtergrond, die vanwege oorlogsgeweld is gevlucht uit Afghanistan. Ze verblijft al anderhalf jaar in een asielzoekerscentrum, in tergende onzekerheid of zij zal worden uitgezet. Mijn vraag is of het mogelijk is in deze context vast te houden aan de essentie van een psychoanalytische behandeling: bewustwording en doorwerken, in het bijzonder in de overdracht-tegenoverdracht, van psychische inhouden en relatievormen die aan de problematiek ten grondslag liggen.

In de gevalsbeschrijving krijg ik de indruk van een steunende behandeling door een empathische, invoelende therapeut. Op zich heel waardevol, maar mijn ervaring is dat psychoanalytische therapie pas mogelijk wordt als de druk van posttraumatische en acute stress verminderd is (vergelijk Patrick Meurs en Pim Scholte in het themanummer). Een cliënt die ik in 2005 beschreef, vertelt bijvoorbeeld: « Na aankomst in Nederland, was ik fysiek en mentaal een wrak. Ik heb toen zes maanden bij een instelling intensieve traumabehandeling gehad en daar ben ik goed mee opgeknapt ». In de jaren erna liepen relaties stuk en toen het ook in zijn werk misging, kwam hij in psychoanalytische therapie waarin het om zijn persoonlijkheidsproblematiek ging. Centraal in de psychoanalyse staat reflectie op de overdracht-tegenoverdracht. Is daarover iets te zeggen wat specifiek is voor psychotherapie bij vluchtelingen, ook als de therapie beperkt psychoanalytisch is? De therapeut beschrijft haar positie ten opzichte van Z als volgt: « Ik neem voor haar overduidelijk de rol in van de redder, de alwetende dokter die haar zorgen kan wegnemen. Zij roept bij mij veel mededogen op en ik wil voor haar zorgen, spreek op heel zachte toon alsof i