Scripta manent

De verhouding tussen psychoanalyse en cultuur lijkt wel op die tussen psychoanalyse en de maatschappij: wisselend intens, en aan voortdurende evolutie onderhevig. Zoals vaker berust een deel van het antwoord op de vraag hoe dat zo komt bij Freud.

Hij was wetenschapper in hart en nieren, benevens cultuurminnaar met zijn hele ziel. Als negentiende-eeuwer bestond het onderscheid dat ik hier maak echter niet voor hem, althans niet zoals wij dat zien. Of beter gezegd: als denker tussen twee eeuwen verkeerde hij in een spagaat, zoekende naar een juiste samenhang tussen de verschillende disciplines.

Zijn geesteskind, de psychoanalyse, getuigt van deze positie op een tweesprong: ze eist haar plaats op als wetenschappelijke oriëntatie, maar leunt sterk op het culturele erfgoed met zijn openingen naar verbeelding en droom. De psychoanalyse is eraan gehouden om steeds weer haar culturele wortels en uitgroei te onderkennen. Dat het Tijdschrift hier ook de nodige aandacht aan besteedt, is dan ook essentieel. Het voorliggende nummer is exemplarisch, waarbij literatuur een prominente plaats inneemt. Dans, toneel, de plastische kunsten, film wachten grotendeels op hun beurt — maar goed: de titel van dit themanummer luidt dan ook Literaire verbeelding en psychoanalyse.

De relatie tussen psychoanalyse en literatuur is ook nogal veranderd in de loop van de twintigste eeuw. Wanneer eerst sterk de nadruk lag op een doorvorsen van de auteur, zoals Freud met Jensen deed en bijvoorbeeld Marie Bonaparte met Poe, besefte men al vlug dat de schrijver niet hetzelfde statuut heeft als de cliënt op de sofa, en richtte de aandacht zich op de tekst als zodanig, zoals Freud met Hoffmann deed en bijvoorbeeld Charles Mauron met Racine.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw kwam de lezer in het centrum van de analyse te staan, en ook diens respons in overdrachttegenoverdrachtprocessen (Freuds vroege stuk over Die Richterin gaat ook al die kant op).

Lacan was zelf sterk door het surrealisme beïnvloed en zw