Archéologie van het kunstwerk1

Op zoek naar de oorsprong en betekenis van het kunstwerk probeert Marike Steeman in dit nummer te achterhalen wat Rothko in zijn schilderijen uitbeeldt en hoe dit verklaard kan worden door zijn levensgeschiedenis. Is het mogelijk om in het kunstwerk iets van de innerlijke wereld van de kunstenaar te ontdekken? Is het omgekeerd nodig om iets van de kunstenaar te weten om het kunstwerk ten volle te kunnen waarderen? Sinds enige tijd maak ik bij museumbezoek gebruik van de meestal aanwezige audiotour en merk dat ik daardoor meer ga zien en dichter bij een « esthetische ervaring » kom. Eerder dacht ik ten onrechte dat ik me niet wilde laten sturen door een connaisseur en, naar Bion, vrij van (voor)oordeel, verlangen en herinnering het kunstwerk op me wilde laten inwerken. Wanneer kunst geduid wordt, valt er mogelijk toch meer van te genieten. Tegelijkertijd lijkt het ervaren van kunst in welke vorm dan ook bij uitstek subjectief en moeilijk overdraagbaar.

Ten tijde van Aristoteles wordt het kunstwerk, het product, hoger gewaar-deerd dan de artiest, de kunstenaar, die zijn doel (telos) buiten zichzelf vindt in het werk dat hij produceert. Kunst wordt gelijkgesteld aan een ambacht en de kunstenaar is daarmee niet wezenlijk anders dan een hoefsmid of schoenmaker. Oefening baart kunst. Geleidelijk is vanaf de renaissance de aandacht en nadruk verschoven van het kunstwerk zelf naar de maker, de kunstenaar die als actor de basis vormt van het artistieke product. Volgens Kant (2009, p. 214) wordt de kunstenaar als genie gevormd door een combinatie van verbeeldingskracht en verstand: « De spontane, onopzettelijke, subjectieve doelmatigheid in de vrije overeenstemming van de verbeeldingskracht met de wetmatigheid van het verstand vooronderstelt een onderlinge verhouding en harmonie van deze vermogens die door geen enkele navolging van regels kunnen worden bewerk-stelligd […] maar die alleen door de natuur van het subject kunnen worden voortgebracht. » In psychoanalytische zin zou