De kunstenaar en de toeschouwer: Reactie op: Marike Steeman, « De tranen van Rothko », artikel eerder in dit nummer

Lacrimosa Marcus Rothko

Dona eirequiem1

Naar Missa pro defunctis (Süssmayr)

Wat gebeurt er met de toeschouwer bij het ondergaan van een kunstwerk? Hij (in mijn geval) wordt verrast, meegenomen, verleid, angstig, raakt gefascineerd, enzovoort. Maar het kan ook gebeuren dat hij er onverschillig aan voorbijgaat. Heet dat overdracht, tegenoverdracht, of misschien wel projectie? Ik kan mij nog herinneren dat ik geschokt was bij het voor de eerste keer zien van Het lichaam van Christus in het graf van Hans Holbein. Ik had al vele afbeeldingen van Christus aan het kruis en Christus in het graf gezien, maar dit was wel erg confronterend. Levensgroot lag hij daar in een soort vitrine. Een uitgemergeld lichaam waarbij je de botten bijna door de huid heen zag komen. De hoofdhuid en de voeten asgrauw, het geloken rechteroog naar boven gericht, en een open mond alsof er woorden uit kwamen. Een levensecht, verschrikkelijk beeld. Marike Steeman vraagt zich in De tranen van Rothko af hoe de schilder ertoe kwam om zijn kleurvlakken te vervaardigen, die de museumbezoeker tot tranen toe kunnen raken. Zij koppelt haar vraag aan de objectrelatietheorie en de overdracht vanuit een TFP-referentiekader, en voert daarbij primitieve afweermechanismen als splitsing en projectieve identificatie op als verklaringen. Ikzelf heb dezelfde vraag als Marike Steeman, maar zal deze vanuit een andere invalshoek benaderen. Ik zal proberen te laten zien wat Rothko bezielde, waar hij mogelijkerwijs naar verlangde, wat uitmondde in zijn kunstwerken.

Wat de kunstenaar in zijn werk wil leggen kan heel iets anders zijn dan de indruk die het bij de toeschouwer teweegbrengt. Wil de kunstenaar iets overdragen, een boodschap formuleren, of drukt hij zijn subjectieve waarheid uit vanuit zijn onbewuste? Voor mij is het de vraag of hier sprake is van overdracht. Wie is dan die Ander tot wie hij zich richt? Wanneer het de bedoeling van Rothko is om de Ander iets mee te delen, om iets te geven aan de Ander, dan maakt hij