Wanneer een geweer een echt geweer is — Frantz Fanon (1925-1961) en de psychoanalyse

Het breed-maatschappelijke appel tot dekolonisering klinkt evenzeer in de psychiatrie als in de psychoanalyse. Een van de gangmakers van de postkoloniale wending is de Martinikaanse psychiater Frantz Fanon. Zestig jaar geleden verscheen het beruchte De verworpenen der aarde (1961). Fanons politieke testament vormt de ultieme aanklacht tegen de koloniale onderdrukking, geschraagd door een heuse psycho(patho)logie van de onderdrukte volkeren. Zijn klinisch-psychiatrische werk getuigt levendig van de psychoanalytische traditie, hoewel Fanon erom bekendstaat « Freuds meest betwistbare erfgenaam » te zijn (Said 2003, p. 18).

Fanon groeit op in een middenklassegezin met gemengde roots in de havenstad Fort-de-France, de hoofdstad van Martinique, een Franse overzeese kolonie. Op het elitaire Lycée Schoelcher beïnvloedt onder meer de dichter-politicus Césaire zijn ontluikende denken. Als Frans soldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog en als student in Parijs maakt Fanon verder kennis met de racistische koloniale uitwassen. Tijdens zijn medicijnenstudie te Lyon vertoeft hij in de collegebanken bij de Franse filosoof Merleau-Ponty. Bij de start van zijn stage in het Saint-Ylie-ziekenhuis in de Jura heeft Fanon behalve de vroege Lacan ook de bekendste Franse filosofen bestudeerd, onder wie Sartre. Wanneer hij naar Saint-Alban trekt, de bakermat van de institutionele psychiatrie, maakt de Spaans-Franse psychiater Tosquelles er grote indruk. Tosquelles was in analyse bij de uit Wenen gevluchte Eiminder — leerling van Ferenczi en medewerker van Aichhorn — en wordt de kritische lezer van Fanons manuscript Essay over de de-aliënatie van de zwarte. Het verschijnt niet veel later als Zwarte huid, witte maskers (1952). Dit pièce de résistance vertolkt een uniek insiderperspectief op de koloniale samenleving en ontwikkelt een bijtende kritiek op de imperialistische koloniale psychiatrie. Mannoni en meer bepaald diens Psychologie van de kolonisatie moeten het daarbij ontgelden. Maar ook de