Pleidooi voor verschilligheid

Leidt inclusiviteit tot tolerantie en exclusiviteit tot intolerantie? In een inclusieve samenleving hoort iedereen erbij, mag iedereen meedoen en is er voor iedereen een plek. Dat klinkt als een aantrekkelijk ideaal, maar het dreigende gevolg is dat alle mensen als gelijken worden beschouwd, over één kam worden geschoren, en dat is een misvatting. Mensen zijn gelijkwaardig, maar niet gelijk. Wanneer we mensen door de mal van inclusiviteit persen, krijgen we de massamens van Ortega of de eendimensionale mens van Marcuse. De paradox lijkt te zijn dat hoe meer nadruk er komt te liggen op inclusiviteit, het buzzword, hoe intoleranter we komen te staan ten opzichte van exclusiviteit en vrijheid. Het omgekeerde is ook waar: hoe exclusiever of hoe minder inclusief we zijn, hoe meer we mensen buitensluiten en afwijzen. De « goede weg » is dus noodgedwongen een smal geitenpaadje. Koester de verschillen, verdedig de vrijheid, maar behoud de inclusiviteit.

De psychoanalyse is een theorie van het verschil, van het unieke, waarbij niemand uniform, gelijk of zelfs vergelijkbaar is. De psychoanalyse hanteert een idiografische benadering die recht doet aan de complexiteit van het individu. Vanuit een nomothetische wetenschapsopvatting, die in de psychiatrie gangbaarder is, wordt daarentegen gepoogd mensen te generaliseren met behulp van een diagnose. Bij psychoanalytische behandelvormen wordt vaker vertrokken vanuit een psychodynamische formulering waarin wordt getracht de actuele problemen van de patiënt te begrijpen tegen de achtergrond van diens persoonlijke levensloop.

Het recente symposium van de Nederlandse Psychoanalytische Vereniging (NPaV), naar aanleiding van haar eerste lustrum, had diversiteit als onderwerp. Misschien was het thema gegrondvest in wensdenken voor een langdurige conflictvrije toekomst van deze nog jonge fusievereniging. Hoe kan er voor iedereen vanuit een verschillende achtergrond plaats zijn? Maar bij de psychoanalyse als theorie van de verschilligheid is