You do not currently have permission to view the full text for this document. Please sign in to an account with an active subscription or contact support.
« Wat is dus de tijd? Wanneer maar niemand het me vraagt, weet ik het; wil ik het echter uitleggen aan iemand die het vraagt, dan weet ik het niet » (Augustinus 1997, p. 272).
In het huis van de European Psychoanalytical Federation (epf) in Brussel werd een interdisciplinair symposium georganiseerd met als thema « Tijd », ter nagedachtenis aan de recent overleden Jorge Canestri (1942-2021), de gewezen Argentijns-Italiaanse voorzitter van de epf. Canestri, die veel affiniteit had met het meervoudige karakter van het tijdconcept, omschrijft tijd als volgt: « Every human being is imbued in individual and collective, historical and prospective, repetitive, circular and open times. Therefore, in this experience, linear, chronological time is only one aspect of the many faces of time » (Glocer Fiorini & Canestri 2009, p. xxvi). Na een inleiding van Heribert Blass, de huidige voorzitter van de epf, en een korte aanvulling van Leo Bleger kwamen achtereenvolgens een theoretisch natuurkundige (Gernot Münster), een neurochirurg (Arnaldo Benini), een historicus (François Hartog) en een psychoanalyticus (Bernd Nissen) aan het woord. Tussentijds was er veel ruimte voor discussie. Het symposium bood vanwege beperkte ruimte plaats aan vijftig bezoekers, en er waren daarnaast ongeveer evenveel deelnemers online aanwezig. Het laatste viel mij enigszins tegen, vanwege het belang van het thema tijd voor de psychoanalyse. Juist tijd wordt wel gezien als een wezenlijk element van een psychoanalytische behandeling, omdat er geen sprake is van een vooraf vastgelegde beperking van het aantal sessies, maar van een open einde. Voor een dergelijke behandeling moet men meestal ook de tijd (als bondgenoot) nemen, omdat het doel is reeds lang bestaande denken gedragspatronen te veranderen. Daarnaast is er de ervaring in een psychoanalyse van het wegvallen van de tijd: het gevoel in hetzelfde tijdsbestek een eeuwigheid op de bank te hebben gelegen of, juist andersom, slechts luttele minuten. In een