Ontregelende ontheemding in een vreemd (buiten)land: Commentaar op de bijdrage van Ester van Dijk

Mijn eerste invallen bij het lezen van de eerste alinea's van dit verslag wijzen naar de nvpp-studiedag van vorig jaar over stille ontheemding (Heuves & Silvester 2022), waarin zoveel onvermoede aspecten van ontheemding in de therapeutische relatie werden belicht. In deze casus is A tijdelijk(?) in een vreemd land, en haar verblijf in Nederland is niet zonder complicaties. De therapeut en de patiënte spreken in de behandeling geen van beiden hun moedertaal. Ik weet uit ervaring hoe vervreemdend een therapeutische relatie in zo'n situatie kan aanvoelen, en hoe lastig het kan zijn om de minder bewuste lagen in het materiaal intuïtief aan te voelen en om in interventies de woorden met de juiste gevoelsmatige connotaties te vinden. Ik begrijp dat ook bij A thuis verschillende talen worden gesproken, wat bij mij vragen oproept over haar moedertaal. Een ander aspect van psychotherapie in een vreemde taal wordt uitvoerig beschreven door Akhtar (1995). De vreemde taal kan zowel voor de patiënt als voor de therapeut de diepliggendere lagen van de binnenwereld verhullen omdat de moedertaal, die de belangrijkste drager is van meer primitieve betekenissen, niet voorhanden is. Ook Kristeva (1988) beschrijft hoe het spreken in een vreemde taal een pijnlijk verlies is van de vanzelfsprekendste drager van betekenis, een breuk in intimiteit, die moeilijk is te overbruggen en een bron van grote eenzaamheid kan zijn.

Ik voelde een sterke empathie met haar ontregelende ontheemding in het vreemde buitenland. Ik kon ook meevoelen met enerzijds haar ontluikende verlangen naar autonomie — dat haar tegelijkertijd zo verweten wordt door zowel haar vader als haar moeder — en anderzijds ook het afgeweerde verlangen naar geborgenheid en veiligheid. In haar spreken over het examen en haar angst voor de tsunami hoor ik de dreiging voor de ontreddering die haar te wachten staat als zij zou zakken. Het is nog te moeilijk voor haar om deze dreiging te onderzoeken. In haar fantasie leidt elk gesprek m