« Daar waar het geween zal zijn en het tandengeknars. »1: Verslag van: Symposium Lemion SPIJT — Een verwaarloosde emotie [Amsterdam, 6 oktober 2023]

In mijn jonge jaren leerde ik dat de grootste kwelling van de hel berouw en spijt zouden zijn, meer nog dan de gruwelijkste voorstelling van foltering.

Met frisse moed stapte ik op de fiets naar de Rode Hoed in Amsterdam voor SPIJT. Het Lemion-curriculum psychodynamiek is opnieuw mijn Vergilius2 en verschaft een inkijk in wat zich soms aan het oog onttrekt. Op weg naar « gene zijde » van het bewustzijn. Spijt werd aangekondigd als een « verwaarloosde emotie ». Dit verdient aandacht. Onderweg stelde ik me spijt primair als gedachte voor. De leertheorie noemt spijt een bijbehorende evaluatie van « wat had kunnen zijn », en deze ervaring is geassocieerd met onmacht. Spijt is zeker niet vanzelfsprekend moreel. De filosoof Spinoza stelt: « Hij die berouw heeft over wat hij heeft gedaan, is tweemaal ellendig, ofwel impotent. »3

Dagvoorzitter Frans Schalkwijk noemt spijt een « zelfbewuste emotie » die ontstaat bij evaluatie van het zelfgevoel, een emotie die overigens soms niet bewust beleefd wordt.

Zelfbewuste emoties hebben een signaalfunctie: de gebruikelijke zelfwaardering is behoorlijk uit evenwicht. Zelfwaardering gaat nooit alleen over een geïsoleerd zelf, maar altijd ook over de verbondenheid met de (gerepresenteerde) ander. De Amerikaanse psychoanalytica Susan Kavaler-Adler noemt vooral het relationele aspect van spijt. Dit raakt aan de existentiële schuld die je lijfelijk kunt voelen, en gaat voorbij aan de neurotische afweermechanismen. Op momenten van spijt resoneert de subjectiviteit van de ander versterkt in het bewustzijn met gevoelens van verdriet, verlangen, verlies en liefde naar degene die je beledigd hebt, en naar wie je compassie voelt. Hoe om te gaan met spijt? Bij narcisme komt geregeld externaliseren van spijt voor, liefst breed uitgemeten in de media: «Ik wil excuses maken, iedereen moet het horen! » Maar wat nou als de ander voor deze boodschap op dat moment niet ontvankelijk is? Omgekeerd kan internaliseren van spijt leiden tot somberheid en veronge