Liever niet — Over ambiguïteit en de kunst van de weigering

In 1853 schreef Herman Melville het korte verhaal Bartleby, the scrivener — A story of Wall Street, dat in 2016 in een nieuwe Nederlandse vertaling verschenen is als De klerk Bartleby — Een verhaal van Wall Street. Hierin is de hoofdpersoon een klerk genaamd Bartleby, functionerend als kopiist, die op enig moment een opdracht van zijn baas, een advocaat met een kantoor op Wall Street, weigert met de volgende fameuze zin: «I would prefer not to.» Dit werd in het Nederlands vertaald met: «Liever niet.» Bartleby zal deze zin bij iedere volgende opdracht herhalen, de situatie escaleert en de enigmatische Bartleby, van wie nauwelijks enige achtergrond bekend is, kent een noodlottig einde.

Er is sprake van positieve vrijheid in die zin dat Bartleby zichzelf kan bepalen, autonoom kan handelen, door zijn voorkeur uit te spreken, die vervolgens gedurende enige tijd wordt gerespecteerd. Aanvankelijk is er tegelijkertijd sprake van negatieve vrijheid in die zin dat anderen zich nauwelijks mengen in zijn voorkeur en zijn wensen niet frustreren. De omgeving en met name zijn werkgever laat hem begaan en accepteert zijn werkweigering, totdat Bartleby permanent zijn intrek neemt in het kantoor. De baas, een rechtschapen jurist, vraagt hem het pand te verlaten en biedt hem zelfs geld om elders te kunnen verblijven. Bartleby weigert en dan dreigt de baas zijn geduld te verliezen: ««Will you, or will you not, quit me?» I now demanded in a sudden passion, advancing close to him. «I would prefer not to quit you» he replied, gently emphasizing the not» (Melville 2010, p. 45).

De baas besluit als uiterste oplossing de rollen om te keren en dan Bartleby maar te verlaten door zijn kantoor te verkopen. De nieuwe eigenaar zit vervolgens opgescheept met de halsstarrig in het kantoor bivakkerende klerk. Er vindt een ontruiming plaats en Bartleby eindigt in de gevangenis. Omdat hij niet vluchtgevaarlijk is krijgt hij veel vrijheden waar hij vervolgens geen gebruik van maakt. Zijn baas komt op bezo