Mijn Signorelli-moment

Ik was gedurende vijf jaar drie keer per week in psychoanalyse en een decennium later gedurende vijf jaar twee keer per week. Maar pas nog eens twintig jaar later mocht ik voor het eerst een hoogsteigen Signorelli-moment beleven. Freud ontdekte de werkzaamheid van de menselijke geest uitgerekend door de studie van haar afvalproducten, zoals de droom, de lapsus of de grap. Deze persoonlijke antecedenten om aan te geven dat dergelijke opportuniteiten redelijk zeldzaam kunnen zijn.

Freud besprak in het eerste hoofdstuk van zijn Psychopathologie van het dagelijks leven waarom hij de eigennaam van deze beroemde schilder van een Orvieto-fresco vergat (Freud 1901). Hij zat — zo bleek — stevig onder de namen Boticelli en Boltraffio verborgen. Aan deze namen waren stuk voor stuk nare herinneringen en gevoelens verbonden, zodat afweermechanismen aan het werk gingen die Freud diende bloot te leggen.

Aan het woord is de vroege Freud, die het onbewuste vooral opvatte als een tekst en op wie Jacques Lacan met zijn retour à Freud volop voortbouwde (Lacan 1955). Vandaag is de verwarring tussen het onbewuste uit het vroege, topografische model en het Es uit het latere, structurele model gelukkig grotendeels opgehelderd (Kinet 2023a). Volgens Mark Solms (2021) is het eerste kort en bondig een geheugensysteem. Lacan (1986, p. 64, 75) situeert het niet ergens diep vanbinnen maar entre cuir et chair (tussen vel en vlees). Het Es is voor Solms (2013) anderzijds veeleer een drift- of instinctief systeem dat (The conscious id) wel degelijk tot het bewustzijn doordringt. Het zijn de erbij horende betekenaren die zijn verdrongen en onder mechanismen (die ook de droomarbeid hanteert) liggen verscholen.

Van een droom waaruit ik onlangs midden in de nacht ontwaakte herinner ik mij het volgende. Ik was op een weg en hoorde achter mij luide motoren die mij achtervolgden. Dan lag ik op een operatietafel (ik had blijkbaar een ongeval gehad) en werd verzorgd door een aantrekkelijke vrouwelijke spoedart