Die ersten Menschen — Freud en Haeckel

De Nationale Opera en Stichting Breukvlakken organiseerden in januari 2025 een rondetafelgesprek met psychoanalytici, filosofen en dramaturgen over de heropvoering van de opera Die ersten Menschen van de Duitse componist Rudi Stephan op basis van het libretto van Otto Borngräber. De opera is om veel redenen interessant. Het libretto (geschreven in 1909) is een hervertelling van het scheppingsverhaal en lijkt mede geïnspireerd door Freuds theorie over het oedipuscomplex, dat toentertijd in intellectuele kringen furore begon te maken.

Otto Borngräber, de schrijver van het libretto, werd in 1874 geboren. Hij promoveerde in Tübingen in de filosofie op een proefschrift over de reformatie. Hij werkte daarna als dramaturg in Berlijn. Hij schreef in 1908 het toneelstuk Die ersten Menschen, met als ondertitel Erotisches Mysterium, dat in 1912 vanwege de inhoud door de Beierse autoriteiten werd verboden. De componist Rudi Stephan was onder de indruk van het toneelstuk en vroeg of Borngräber er een libretto voor een opera van wilde maken. Enigszins schoorvoetend voldeed hij aan dat verzoek. De opera ging uiteindelijk in 1920 in première. De componist was toen al bijna vijf jaar dood: hij sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog. De opera handelt over het drama tussen Adam, Eva, Kaïn en Abel, waarin uiteindelijk Abel wordt gedood door Kaïn vanwege de heftige jaloezie op de relatie tussen Abel en Eva.

Borngräber had grote bewondering voor het gedachtegoed van filosoof Ernst Haeckel. Zij kenden elkaar goed, vooral vanwege hun lidmaatschap van de Deutscher Monistenbund, een invloedrijke filosofische vrijdenkersvereniging. Een aantal toneelstukken van Borngräber is duidelijk door het werk van Haeckel geïnspireerd, zoals het toneelstuk Das neue Jahrhundert over de filosoof Giordani Bruno, die in 1600 — vanwege zijn sympathie voor de kosmologie van Copernicus — ondersteboven werd opgehangen om levend te worden verbrand. Haeckel schreef er een voorwoord bij.

Ernst Haeckel was in die jaren een