Analysand of analysant?: Reactie op: Een kleiniaans (t)huis (Brameijer, 2025)

Naar aanleiding van het verslag van Leontine Brameijer in het Tijdschrift voor Psychoanalyse en haar toepassingen, jaargang 31, nummer 3, wil ik graag het volgende opmerken.

Met lichte verwondering las ik in het jongste nummer van het Tijdschrift voor Psychoanalyse en haar toepassingen dat de schrijfster, wier bijdragen aan dit tijdschrift ik altijd zeer waardeer, het woord analysand gebruikt waar ik analysant had verwacht. Enige decennia geleden heb ik in ditzelfde tijdschrift nog een lans gebroken tegen het onnodig overnemen van anglicismen in onze psychoanalytische taal. Toen leek het mij — en dat denk ik nog steeds — dat het Nederlandse analysant niet alleen taalkundig zuiverder is, maar ook beter recht doet aan de positie van degene die zich in analyse begeeft.

Het verschil is immers niet louter lexicaal, maar ook symbolisch. Analysant drukt, zoals het Franse origineel, iets actiefs uit: iemand die zichzelf analyseert, die zich inzet in het proces, hoe weerbarstig of onbewust dat ook mag verlopen. In analysand daarentegen klinkt mijns inziens iets passiefs door, alsof het subject het lijdend voorwerp is van de handelingen van de analyticus — de « meester die weet wat de patiënt mankeert », om het wat karikaturaal te zeggen. Daarmee sluipt er ongemerkt een asymmetrie in de taal die we juist sinds Freud, en zeker sinds Lacan, hebben leren wantrouwen.

Misschien is het de echo van het Latijnse gerundivum — analysandus, « degene die geanalyseerd moet worden » — die deze passieve toon oproept. Maar dat lijkt mij eerder een verarming dan een verrijking van het analytische veld. Taal vormt immers niet slechts een spiegel van de praktijk, zij stuurt haar ook. En ik zou het jammer vinden als de taal van de analyse in het Engels zou overhellen naar een grammatica van onderwerping, waar het juist om de creatieve herontdekking van het subject gaat.

Ik hoop dan ook dat we de analysant niet te snel aan het Engels prijsgeven.