Marina Abramović — Overgave en destructie: Relaas van een dynamiek tussen twee uitersten van gewelddadigheid

Vanaf 16 maart tot en met 14 juli 2024 liet het Stedelijk Museum Amsterdam de overzichtstentoonstelling Marina Abramović zien, ter gelegenheid van haar 50-jarig kunstenaarsjubileum. Getoond werden werken en performances waarin Abramović vragen stelt bij onze « condition humaine », door zowel het vermogen tot het ondergaan van excessieve gewelddadigheid als het uitoefenen van extreme zelfcontrole te belichamen. Als bezoeker werd ik getroffen door de, in mijn ogen, paradoxale en conflictueuze omgang door Abramović met geweld en de ontwikkeling die deze thematiek in haar oeuvre doormaakt.

Met welk gevoel van nietigheid Abramović haar carrière aanvangt, wordt scherp neergezet door de Zwitserse psychoanalytica Jeannette Fischer (2018), die in haar weergave van een viertal gesprekken met de kunstenares een sleutelrol toekent aan Abramović’ conceptperformance « Untitled », die de kunstenares in 1970, toen 24 jaar oud, aanleverde voor een galerie in Belgrado, haar geboortestad.1 Hierin stelt Abramović voor zich ten overstaan van het publiek van haar eigen kleding te ontdoen en een ensemble aan te trekken waarvan haar moeder graag ziet dat ze het draagt. Uit de zakken van de door moeder gewenste rok haalt Abramović vervolgens een pistool tevoorschijn en een kogel, waarmee zij het pistool laadt. De loop zet ze tegen haar slaap, daarna haalt ze de trekker over. Wegens het gewelddadige karakter krijgt Abramović geen gelegenheid de performance uit te voeren.

Het werk is evenmin onderdeel geweest van de huidige tentoonstelling, maar maakt wat mij betreft meteen de arena duidelijk waarbinnen Abramović’ oeuvre zich afspeelt: het conflict tussen overgave en destructie. Fischer interpreteert de conceptperformance zo, dat Marina met het wisselen van haar eigen kleding voor het door haar moeder gewenste ensemble, haar autonomie en eigenheid aflegt, en op die manier wordt tot « zelfobject » van haar moeders wensen en verwachtingen. Voor Abramović betekent dat niets minder dan zich uit te