Als een Catalaanse Freud in Frankrijk — Francesc Tosquelles (1912-1994)

In de bekroonde roman Caché dans la maison des fous (2015) schetst Didier Daeninckx het lot en wedervaren van twee psychiaters in het psychiatrisch ziekenhuis van SaintAlban-sur-Limagnole in de Lozère, een arme en desolate streek in Midden-Frankrijk. Eén van hen is de Catalaanse psychiater en psychoanalyticus Francesc (François) Tosquelles, die Saint-Alban zal omvormen tot de bakermat van wat men de « institutionele psychotherapie » zal noemen.

Tosquelles, geboren in 1912, groeit op in het Spaanse dorpje Reus, ten zuiden van Barcelona en in de schaduw van het befaamde psychiatrische Instituto Pere Mata. De Catalaanse politieke context, met zijn protest tegen Madrid en de hegemonie van het Castiliaans, is doordrongen van radicaal-links anarchistisch lokaal verzet tegen het centralistische communisme. Via een oom komt de jonge Francesc in contact met Freuds De droomduiding. De Spaanse vertaling van Freuds oeuvre die onder impuls van de Spaanse filosoof Ortéga y Gasset tot stand komt, is exemplarisch voor de openheid voor de psychoanalyse in Barcelona, door de aanwezigheid van gevluchte psychoanalytici bekend als « het kleine Wenen ».

Tijdens zijn geneeskundestudie en opleiding tot psychiater in Barcelona neemt Tosquelles een rijkgevarieerd intellectueel bad. Vanuit een kritiek op de heersende biologische psychiatrie ambieert hij een op de psychoanalyse gegronde psychiatrie. Tosquelles gaat in analyse bij Sándor Eiminder, een leerling van Sándor Ferenczi en vertrouweling van August Aichhorn (De Vleminck 2020). Psychiatrie en psychoanalyse zijn verknoopt met de marxistische politieke inspiratie van zijn psychoanalytische leermeester Emilio Mira y López. Behalve met Freud maakt deze laatste Tosquelles ook vertrouwd met het vroege werk van Jacques Lacan. Wanneer hij bij het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog als psychiater achter de republikeinse frontlinie opereert, blijven Freud en Marx de inspiratiebronnen voor Tosquelles’ holistische en collectieve benadering van psy