Een bijzondere alliantie

Is psychoanalyse enkel en alleen een therapeutiek, een medicijn, een verband, een toverpoeder, iets dat geneest? In eerste instantie denk je, waarom niet? Alleen, psychoanalyse is dat absoluut niet.

Als kind al was ik gefascineerd door de vraag waarom mensen zeggen wat ze zeggen, doen wat ze doen, zijn zoals ze zijn. Op jonge leeftijd begon ik boeken over psychoanalyse te lezen en zocht daar antwoorden die ik ook vaak vond. Eerst las ik alles door elkaar: Fromm en Jung, Marie Bonaparte en Melanie Klein, Rank en Bettelheim. Mijn favoriet was Freud. Sigmund. Hij leerde mij te schiften en de echte psychoanalyse van de valse te onderscheiden. Jung heb ik snel bij het vuilnis gelegd: zijn raciale psychologie beviel mij niet. Tijdens mijn studie Franse letterkunde had ik het geluk dat er in Nederland een paar mensen waren die de toepassing van psychoanalyse op literatuur doceerden: Han Verhoeff in Amsterdam, Henk Hillenaar en Walter Schönau in Groningen. Dat deden zij met kennis van zaken maar vooral ook met hartstocht.

Ik had gevonden wat ik zocht. Mijn reis door het literair-psychoanalytische landschap geeft zo'n beetje de ontwikkeling weer die de bijzondere alliantie tussen psychoanalyse en literatuur heeft meegemaakt. Om de fantastische vertellingen te begrijpen die de negentiende-eeuwse Franse literatuur rijk is, bleek Freuds ontdekking van het unheimliche onontbeerlijk. Op hun beurt lieten Freuds gevalsbeschrijvingen zich vaak lezen als novellen van Schnitzler. Ik ontdekte dat veel literatuurwetenschappers zich door de psychoanalyse hadden laten inspireren, zoals bijvoorbeeld Charles Mauron met zijn psychokritiek. Mauron (1963) zag in de literaire tekst terugkerende onbewuste motieven die heel even de oppervlakte aanroerden en die hij ‹obsederende metaforen› noemde. Hij bestudeerde het geheel aan teksten die een auteur of dichter had geproduceerd, zodat via thematische of formele overeenkomsten schema's duidelijk werden. Dit kreeg de naam ‹superposi